Trikunie i raki Grivela. Historia obuwia dawnych alpinistów
Dziś raki wydają się czymś oczywistym. Trikunie, dawniej mocowane do górskich butów, są natomiast niemal zapomniane. Zakładamy raki na buty i ruszamy na twardy śnieg albo lód. Trudno uwierzyć, że jeszcze niewiele ponad sto lat temu używanie takiego sprzętu potrafiło wywoływać w środowisku alpinistycznym poważne dyskusje. Jednym z ludzi, którzy zmienili sposób poruszania się po lodowych zboczach, był Oscar Eckenstein.
Inżynier, wspinacz i człowiek, który na górski sprzęt patrzył inaczej niż większość swoich współczesnych. Nie wymyślił metalowych kolców do chodzenia po lodzie. Takie rozwiązania znano znacznie wcześniej. Zrobił jednak coś bardzo ważnego. Zebrał wcześniejsze doświadczenia, poprawił konstrukcję i stworzył model raków, który stał się jednym z najważniejszych etapów rozwoju nowoczesnego sprzętu alpinistycznego.

Widok na Alpy Berneńskie z Nägelisgrätli około 1910 roku. Autor: nieznany. Status: domena publiczna, Wikimedia Commons. Zbiory Szwajcarskiej Biblioteki Narodowej.
Zanim pojawiły się nowoczesne raki
Pomysł, żeby przyczepić do butów metalowe kolce, ma bardzo długą historię. Przez stulecia prostych żelaznych nakładek używali ludzie pracujący i poruszający się zimą w górach. W XIX wieku pojawiały się coraz bardziej rozbudowane konstrukcje, także z większą liczbą zębów. Nie oznaczało to jednak, że alpiniści od razu je pokochali. Równolegle rozwijano także podkuwane buty, które przez długi czas stanowiły konkurencję dla raków.

Olaus Magnus, historyczna ilustracja sprzętu do poruszania się po lodzie, 1555 / Wikimedia Commons / domena publiczna.
Na stromych lodowych zboczach przez wiele lat podstawową metodą było wykuwanie stopni czekanem. Jeden za drugim. Czasami wystarczało kilka uderzeń. Na długim odcinku trzeba było jednak przygotować dziesiątki albo setki miejsc na stopy. Kosztowało to mnóstwo czasu i sił. A w górach jedno i drugie potrafi decydować o bezpieczeństwie. Oscar Eckenstein uważał, że można zrobić to lepiej.
Trikunie: metalowe zęby, które noszono na stałe
Zanim lekkie gumowe podeszwy zaczęły wypierać podkuwane buty, górskie obuwie przypominało niekiedy dzieło szewca i kowala jednocześnie. Skórzana podeszwa, gruby obcas, a pod spodem dziesiątki metalowych elementów. Miały zapewnić oparcie tam, gdzie zwykły but łatwo tracił przyczepność: na mokrej trawie, twardym śniegu, oblodzonym podłożu i skalnych stopniach. Nie wszystkie okucia były jednak takie same.
W XIX wieku stosowano różne gwoździe i żelazne podkucia, a na początku XX wieku popularność zdobyło rozwiązanie znane pod nazwą Tricouni. W Polsce przyjęła się nazwa trikunie. Warto od razu wyjaśnić ważną różnicę. Trikunie mocowano do podeszwy buta na stałe. Raki były osobną konstrukcją, którą zakładano na obuwie, gdy wymagały tego warunki. Oba rozwiązania przez wiele lat funkcjonowały obok siebie. Jedno nie zastąpiło drugiego z dnia na dzień.
Jubiler z Genewy, który zmienił górskie buty
Za wynalazkiem Tricouni stał Félix-Valentin Genecand, szwajcarski jubiler i wspinacz związany z Genewą. Wspinanie w rejonie Salève było jego pasją, a doświadczenie w obróbce metali okazało się przydatne w poszukiwaniu lepszych okuć do butów. Przydomek Tricouni, którym go nazywano, przeszedł później na produkowane przez niego elementy. Z dokładną datą wynalazku trzeba postępować ostrożnie. W opracowaniach pojawiają się różne lata, od końca XIX wieku po 1912 rok.
Pewny punkt odniesienia daje prasa alpinistyczna: w maju 1913 roku nowe okucia opisywało szwajcarskie „Echo des Alpes”, a w 1914 roku przedstawił je „Scottish Mountaineering Club Journal”. Możemy więc bezpiecznie powiedzieć, że przed pierwszą wojną światową trikunie były już znane i dostępne wspinaczom. Ich pomysłowość kryła się w konstrukcji. Twarda, wystająca część stalowa miała chwytać podłoże, a sposób połączenia z elementem mocującym pozwalał osadzić okucie w skórzanej podeszwie. Nie chodziło jedynie o to, żeby pod butem znalazło się więcej żelaza.
Istotne było także ustawienie zębów względem kierunku marszu. W 1914 roku szkoccy alpiniści opisywali układ obejmujący około jedenastu okuć wzdłuż krawędzi przedniej części podeszwy, dodatkowe elementy pośrodku i sześć na obcasie. Te na obrzeżach pomagały ograniczać ześlizgiwanie się stopy na boki, a ustawione poprzecznie miały wspierać wchodzenie i schodzenie. W tamtej epoce tak szczegółowy opis był praktyczną instrukcją dla osób przygotowujących buty do wyprawy.
Co trikunie potrafiły, a gdzie zawodziły?
Odpowiedź przynoszą relacje ludzi, którzy naprawdę chodzili w takim obuwiu. W czasopiśmie „Rucksack Club Journal” z 1914 roku T. H. Seaton i G. P. Cookson opisali przejście w Oberlandzie Berneńskim. Nie używali raków, lecz butów podkutych nowymi okuciami Tricouni. Ocenili je bardzo dobrze, zwłaszcza na stromej trawie, śniegu i lodzie. Dzięki nim mogli pokonywać niektóre śnieżne stoki bez wykuwania stopni, co przy tradycyjnym podkuciu byłoby konieczne. Ale ci sami autorzy zauważyli ograniczenie.
Na wypolerowanych płytach z twardego kamienia stalowe okucia potrafiły ślizgać się bardziej niż zwykłe gwoździe. Nie istniał więc cudowny sprzęt, który zapewniałby jednakową przyczepność w każdych warunkach. Z czasem pojawiały się kolejne odmiany trikuni. W „Scottish Mountaineering Club Journal” z 1933 roku opisano między innymi wymienne ostrza oraz specjalny obcas z lekkiego stopu, przystosowany do mocowania kilku okuć.
To ciekawy szczegół: projektanci próbowali rozwiązać problem zużywających się zębów, nie wymieniając przy każdej naprawie całej podeszwy. Takie pomysły pokazują, że trikunie nie były jedną, niezmienną konstrukcją. Przez lata je rozwijano, dopasowywano i udoskonalano, podobnie jak raki.
Trikunie w Tatrach i ciężkie buty dawnych taterników
Na dawnych fotografiach taterników uwagę zwracają solidne skórzane buty z grubymi podeszwami i metalowym podkuciem. Były częścią epoki, w której sprzęt musiał wytrzymać długie podejścia, ostre skały i zmienną pogodę. Podkuwane obuwie nosili zarówno przewodnicy, jak i wspinacze. Trzeba jednak uważać z nazewnictwem. Nie każde widoczne na archiwalnym zdjęciu podkucie można nazwać trikuniami. Istniały także starsze gwoździe i inne rodzaje okuć.
Bez zbliżenia podeszwy albo opisu wyposażenia nie sposób pewnie rozpoznać konkretnego systemu. Podobnie nie należy utożsamiać początków podkuwania butów w Tatrach z datą wynalezienia szwajcarskich okuć Tricouni. Jedno jest pewne: zanim guma na dobre zadomowiła się w górskim obuwiu, metal pod podeszwą był dla wielu taterników codziennością. Buty ważyły sporo, wymagały napraw, a od stanu ich podkucia zależało nieraz powodzenie całej drogi.
Dlaczego trikunie ustąpiły gumowym podeszwom?
Rozwój gumowych podeszew wspinaczkowych i turystycznych, w tym rozwiązań typu Vibram, stopniowo zmieniał górskie obuwie. Odpowiednio ukształtowany gumowy bieżnik dawał dobrą przyczepność na wielu rodzajach podłoża, a chodzenie w takich butach było wygodniejsze niż w ciężkim, metalowo podkutym obuwiu. Nie nastąpiło to jednak natychmiast. Jeszcze przez długie lata w różnych środowiskach używano butów z gwoździami i trikuniami. Zmieniały się także raki, które coraz lepiej radziły sobie na stromym lodzie.
W końcu utrwalił się podział dobrze znany dzisiaj: odpowiednia podeszwa służy do marszu po zróżnicowanym terenie, a na twardy śnieg i lód zakłada się raki, jeśli wymagają tego warunki. Historia trikuni przypomina, że rozwój sprzętu górskiego rzadko przebiegał jedną prostą drogą. Zanim zwyciężyło jakieś rozwiązanie, przez lata konkurowały ze sobą różne pomysły. A niektóre z nich, choć dziś niemal zapomniane, pozwalały ludziom bezpieczniej wracać z gór.
Oscar Eckenstein patrzył na góry jak inżynier
Eckenstein urodził się w 1859 roku. Był inżynierem kolejowym, ale równocześnie bardzo dobrym wspinaczem. Interesował się nie tylko zdobywaniem szczytów. Analizował technikę ruchu, konstrukcję sprzętu, rozkład sił i sposób wykorzystania materiałów.
Patrzył na góry trochę jak człowiek z warsztatu. Jeżeli coś działało źle, zastanawiał się dlaczego. Jeżeli można było zrobić to lepiej, próbował znaleźć rozwiązanie. W latach 1908 i 1909 opublikował teksty poświęcone technice używania raków. Zwracał uwagę na rzecz, która bardzo go interesowała. Alpinizm szybko rozwijał technikę wspinania po skale, a na lodzie wciąż często stosowano metody znane od dziesięcioleci. Według Eckensteina problemem nie były same raki. Problemem były źle zaprojektowane raki. Uważał, że zęby powinny być odpowiednio rozmieszczone, ostre i mocne, a cała konstrukcja musi dobrze współpracować z butem. Dla siebie uznał dziesięć zębów za rozwiązanie najlepsze.
Courmayeur 1909 – spotkanie przy kowalskim palenisku
W 1909 roku Eckenstein pojawił się w Courmayeur u stóp masywu Mont Blanc. Tam działała kuźnia rodziny Grivel.
Jej początki sięgały 1818 roku. Wraz z rozwojem alpinizmu miejscowi kowale coraz częściej wykonywali sprzęt dla przewodników i wspinaczy. Eckenstein wszedł do kuźni Henriego Grivela z dokładnym projektem dziesięciozębnego raka. Nie była to zupełnie nowa idea. Podobne rozwiązania pojawiały się już wcześniej. Eckenstein połączył jednak najlepsze cechy znanych konstrukcji i bardzo dokładnie przemyślał rozmieszczenie zębów oraz sposób pracy całego raka.
Henri Grivel wykonał projekt. Tak powstał model, który stał się jednym z najważniejszych kroków w historii raków alpinistycznych. Para ważyła około 1,4 kilograma. Dziś trudno byłoby nazwać ją lekką. Najważniejsze było jednak to, że konstrukcja działała. Wspinacz mógł znacznie szybciej pokonywać oblodzone zbocza i rzadziej zatrzymywać się, żeby wykuwać kolejne stopnie. Eckenstein był tak przekonany do swojego rozwiązania, że uważał, iż dobrze wyszkolony człowiek może na odpowiednim lodzie poruszać się po bardzo stromych zboczach bez ciągłego podpierania się czekanem. Na początku XX wieku brzmiało to niemal rewolucyjnie.
Raki? Dla niektórych to było zbyt łatwe
Nowe rozwiązanie nie wszystkim się spodobało. W alpinizmie istniało silne przywiązanie do tradycji. Umiejętność wykuwania stopni była przez lata jednym z podstawowych elementów poruszania się po lodzie. Pojawiało się więc pytanie, które później w historii gór wracało wiele razy. Czy nowy sprzęt pomaga człowiekowi, czy może ułatwia mu drogę zbyt mocno? Dziś taki spór może wydawać się zabawny. Wtedy wcale taki nie był. Eckenstein postanowił więc pokazać w praktyce, co potrafi jego rozwiązanie.
30 czerwca 1912 roku na lodowcu Brenva pod Mont Blanc zorganizował Concours de Cramponneurs. W zawodach uczestniczyli przewodnicy i tragarze z Courmayeur. Mieli pokazać, jak szybko i sprawnie potrafią poruszać się po stromym lodzie w rakach. Liczył się nie tylko czas. Eckenstein oceniał również styl. Według Club Alpino Accademico Italiano mogła to być pierwsza tego rodzaju konkurencja wspinaczkowa w historii. Wyobrażam sobie ten widok. Lodowiec Brenva, początek XX wieku i ludzie ścigający się po lodzie w sprzęcie, który jeszcze niedawno wielu alpinistów uważało za zbędną nowinkę. Stary sposób poruszania się po lodzie właśnie zaczynał ustępować nowemu.
Dwa zęby, które otworzyły kolejną epokę
Historia raków nie skończyła się wraz z Eckensteinem. Dziesięciozębna konstrukcja dobrze sprawdzała się na śniegu i lodzie, ale bardzo strome ściany nadal stawiały granicę.
Kolejny ważny krok zrobiła rodzina Grivel. W 1929 roku Laurent Grivel, syn Henriego, opracował raki z dwoma dodatkowymi zębami skierowanymi do przodu. Na pierwszy rzut oka niewielka zmiana. Dwa kawałki metalu. W praktyce otworzyły jednak zupełnie nowe możliwości. Wspinacz mógł coraz skuteczniej opierać się na przedniej części raka i atakować stromy lód bardziej frontalnie.
Rozwój sprzętu zaczął zmieniać technikę wspinania. A technika pozwalała wchodzić tam, gdzie wcześniej każdy metr kosztował ogromny wysiłek. Już w 1930 roku w relacjach z masywu Mont Blanc pojawiały się informacje o wspinaczach używających dwunastozębnych raków Grivela. Zauważano, że na stromym lodzie poruszali się pewniej i łatwiej niż ci, którzy pozostali przy klasycznych rakach dziesięciozębnych.
Człowiek, którego trochę zapomniano
Oscar Eckenstein zmarł w 1921 roku. Był człowiekiem niezależnym, bezpośrednim i często konfliktowym. Nie zawsze pasował do środowiska, w którym się obracał. Wiele lat później Alpine Journal przypomniał, że po jego śmierci człowiek, który tak mocno wpłynął na rozwój techniki i sprzętu wspinaczkowego, został niemal zapomniany. A przecież jego pomysł nadal idzie z nami w góry. Dzisiejsze raki są lżejsze, mają nowoczesne systemy mocowania i konstrukcje przeznaczone do różnych rodzajów aktywności. Zmieniły się materiały. Zmieniły się buty. Zmieniła się technika.
Ale kiedy patrzę na metalowe zęby przypięte do górskiego buta, trudno nie pomyśleć o człowieku, który ponad sto lat temu wszedł do kuźni w Courmayeur z projektem w ręku. Nie zdobył dzięki temu najwyższej góry świata. Nie zapisał się w historii jednym spektakularnym pierwszym wejściem. Zostawił coś innego. Pomysł, który pomógł kolejnym pokoleniom ludzi sprawniej poruszać się po śniegu i lodzie. I chyba właśnie dlatego lubię takie Górskie Historie. Czasami historia gór nie zaczyna się na szczycie. Czasami zaczyna się przy kowalskim palenisku, od kilku kresek na papierze i prostego pytania: Czy naprawdę nie da się zrobić tego lepiej?
Jeżeli zainteresowały Cię trikunie i historia raków, a lubisz także inne górskie opowieści, zajrzyj również do historii wulkanu Parícutin, góry narodzonej na polu kukurydzy, schroniska na Hali Pysznej, którego już nie ma oraz tragedii Kaszniców w Dolinie Jaworowej. Więcej prawdziwych opowieści o ludziach, miejscach i wydarzeniach znajdziesz w dziale Górskie Historie. Do zobaczenia w kolejnej Górskiej Historii! 🙂
Jeśli ta opowieść o dawnych alpinistach, ich odwadze i wynalazkach, które zmieniały historię zdobywania gór, była dla Ciebie ciekawa, możesz wesprzeć moją dalszą pracę nad Górskimi Historiami, stawiając mi symboliczną kawę. Każde takie wsparcie pomaga mi utrzymywać blog, rozwijać jego archiwum i przygotowywać kolejne opowieści o ludziach, którzy przecierali górskie szlaki. Dziękuję!
☕ https://buycoffee.to/marcogor
Z górskim pozdrowieniem
Marcogor

Grupa alpinistów na Aiguille des Grands Charmoz w masywie Mont Blanc, w tle Aiguille du Grépon. Fot. Oscar Lochau, 1907.
Postscriptum – wykorzystane źródła
Scottish Mountaineering Club Journal (1914) – opis okuć
Tricouni Rucksack Club Journal (1914) – relacja T. H. Seatona i G. P. Cooksona
Scottish Mountaineering Club Journal (1933) – odmiany trikuni i wymienne ostrza
Scottish Mountain Heritage Collection – historyczne okucia Tricouni
Rodzina Grivel – historia kuźni i raków
Oscar Eckenstein, 1859-1921 – Alpine Journal
Ueber Steigeisentechnik – tekst Oscara Eckensteina z 1908 roku
The Engineer, the Crampon, and the Beast – Grivel
Historia raków – Schweizer Alpen-Club
Piccozze, ramponi e ancoraggi da ghiaccio – Club Alpino Accademico Italiano















