Ostatni obóz pod Cho Oyu. Tragedia kobiet, które odważyły się marzyć

Październik 1959 roku. Wysoko na stokach Cho Oyu, jednego z najwyższych szczytów Himalajów, trzy osoby pozostają odcięte od reszty wyprawy. Śnieg zasypuje drogę między obozami, po zboczach schodzą lawiny, a w bazie narasta niepokój. Nikt jeszcze nie wie, że wyprawa kobiet na Cho Oyu 1959 przejdzie do historii nie jako wielki sukces zdobywczy, lecz jako jedna z najbardziej przejmujących tragedii w dziejach kobiecego himalaizmu.

W najwyższym obozie znajdują się Francuzka Claude Kogan, Belgijka Claudine van der Straten i Szerpa Ang Norbu. Poniżej ich towarzyszki próbują znaleźć sposób, aby dotrzeć z pomocą. Każdy kolejny dzień przynosi coraz mniej nadziei.

Jeszcze kilka tygodni wcześniej dwanaście kobiet z różnych krajów wyruszyło w Himalaje z marzeniem, które w tamtej epoce wydawało się niemal niemożliwe. Chciały pokazać, że najwyższe góry świata nie są zarezerwowane dla mężczyzn.

Nie wiedziały, jak wysoką cenę przyjdzie zapłacić za tę próbę.

Cho Oyu 1959. Marzenie, które miało zmienić historię

Cho Oyu wznosi się na wysokość 8201 metrów na granicy Nepalu i Tybetu. To szósty najwyższy szczyt Ziemi, potężny masyw leżący na zachód od Everestu. Jego nazwę często tłumaczy się jako „Turkusowa Bogini”.

Dzisiaj Cho Oyu uchodzi za jeden z mniej wymagających technicznie ośmiotysięczników, przynajmniej na najczęściej wykorzystywanej drodze od strony tybetańskiej. Nie oznacza to jednak, że jest górą łatwą.

Na wysokości siedmiu tysięcy metrów każdy ruch kosztuje ogromnie dużo sił. Organizm cierpi z powodu niedoboru tlenu, mróz potrafi odbierać czucie w palcach, a pogoda może zmienić się w ciągu kilku godzin. Wystarczy jeden intensywny opad śniegu, aby dobrze znana droga stała się niebezpieczna.

W 1959 roku nie było satelitarnych prognoz pogody, telefonów umożliwiających kontakt z bazą ani dzisiejszego wyposażenia ratunkowego. Wspinacze działali w świecie, w którym każda decyzja miała znacznie większy ciężar.

Właśnie na tę górę postanowiła wrócić Claude Kogan.

Claude Kogan. Kobieta, która nie uznawała granic

Claude Kogan urodziła się w 1919 roku we Francji. Była jedną z najbardziej doświadczonych alpinistek swojego pokolenia. Wspinała się w Alpach, działała w Andach i Himalajach, a jej osiągnięcia budziły uznanie nawet w środowisku, w którym kobiety wciąż musiały walczyć o należne im miejsce.

Góry nie były dla niej przelotnym zainteresowaniem. Stanowiły ważną część życia, przestrzeń przygody, odkrywania świata i sprawdzania własnych możliwości.

W 1954 roku wspólnie z Raymondem Lambertem próbowała wejść na Cho Oyu. Dotarli na wysokość przekraczającą 7600 metrów, ustanawiając wówczas kobiecy rekord wysokości osiągniętej podczas wspinaczki.

Do szczytu zabrakło niewiele, lecz warunki zmusiły ich do odwrotu.

Cho Oyu pozostało więc niespełnionym marzeniem.

Pięć lat później Claude postanowiła wrócić. Tym razem chciała zorganizować wyprawę, w której głównymi bohaterkami będą kobiety.

Warto pamiętać, jak odważny był to pomysł. Choć kobiety od dziesięcioleci odnosiły wielkie sukcesy alpinistyczne, himalaizm wysokościowy pozostawał zdominowany przez męskie ekspedycje. Wielkie wyprawy wymagały pieniędzy, sprzętu, zaplecza organizacyjnego i zaufania sponsorów.

A tego ostatniego kobietom często odmawiano.

Claude nie zamierzała czekać, aż świat uzna, że nadszedł odpowiedni moment.

Postanowiła sama stworzyć taką możliwość.

Dwanaście kobiet pod jednym himalajskim niebem

Zespół był międzynarodowy. Obok Claude Kogan znalazły się Francuzki Jeanne Franco, Colette Le Bret i Micheline Rambaud, Brytyjki Dorothea Gravina, Eileen Healey i Margaret Darvall, Belgijka Claudine van der Straten oraz Szwajcarka Loulou Boulaz.

Do wyprawy dołączyły także dwie córki Tenzinga Norgaya, Nima i Pem-Pem, oraz jego siostrzenica Doma.

Łącznie dwanaście kobiet.

Nie wszystkie miały identyczne doświadczenie wspinaczkowe i nie wszystkie planowały uczestniczyć w ataku szczytowym. Każda jednak pełniła określoną rolę w tym ogromnym przedsięwzięciu.

Jeanne Franco była znakomitą alpinistką z Chamonix. Loulou Boulaz należała do najwybitniejszych wspinaczek swojej epoki, z imponującymi osiągnięciami na wielkich alpejskich ścianach.

Claudine van der Straten znała Claude z wcześniejszych wypraw, między innymi w Andach. To właśnie ona miała być jej najważniejszą partnerką podczas próby zdobycia szczytu.

Colette Le Bret była lekarką. Micheline Rambaud miała dokumentować wyprawę za pomocą aparatu fotograficznego i kamery filmowej.

Zespół uzupełniali Szerpowie, bez których tak wielkie przedsięwzięcie nie mogłoby funkcjonować.

To ważne, aby już na początku opowieści zaznaczyć ich obecność. W dawnych kronikach himalaizmu nazwiska europejskich zdobywców zapamiętywano znacznie częściej niż ludzi, którzy nosili wyposażenie, zakładali obozy i podejmowali największe ryzyko podczas pracy na wysokości.

Tragedia na Cho Oyu miała boleśnie przypomnieć, jak niesprawiedliwe bywało takie spojrzenie.

Micheline Rambaud. Fotografka, dzięki której znamy tę historię

Wśród uczestniczek szczególne miejsce zajmuje Micheline Rambaud.

Miała 29 lat, mieszkała w Grenoble i pracowała w rodzinnej firmie fotograficznej. Nie była zawodową himalaistką. Sama po latach przyznawała, że propozycja udziału w tak wielkiej wyprawie bardzo ją zaskoczyła.

Jej codzienność wyglądała zupełnie inaczej niż życie ludzi, którzy mogą poświęcać większość czasu na wspinaczkę.

Pracowała nawet po sześćdziesiąt godzin tygodniowo. Na góry zostawały krótkie weekendy. Zdarzało się, że po zakończeniu pracy w sobotni wieczór wyruszała nocą do schroniska, aby następnego dnia wspinać się w Alpach.

Kiedy zaproponowano jej wyjazd pod Cho Oyu, musiała rozważyć nie tylko własne możliwości fizyczne. Problemem były również pieniądze.

W tamtych czasach znalezienie sponsorów dla kobiecej wyprawy himalajskiej nie należało do łatwych zadań. Micheline wspominała później, że niektórzy potencjalni darczyńcy traktowali całe przedsięwzięcie z lekceważeniem.

Ostatecznie zdecydowała się pojechać.

Przygotowywała się fizycznie, kompletowała wyposażenie i uczyła się, jak pracować z kamerą w trudnych warunkach wysokogórskich.

Zabrała także notatnik.

Dzięki jej fotografiom, filmowi i wspomnieniom możemy dzisiaj zobaczyć nie tylko samą górę, lecz również twarze uczestniczek, życie karawany i codzienność wyprawy.

To niezwykły dar dla wszystkich, którzy po latach próbują odtworzyć tę historię.

Karawana rusza pod Cho Oyu

21 sierpnia 1959 roku wyprawa rozpoczęła długi marsz w kierunku przełęczy Nangpa La i masywu Cho Oyu.

Karawana była ogromna.

Według wspomnień Micheline Rambaud uczestniczkom towarzyszyło dwunastu Szerpów i 187 tragarzy, wśród których znajdowało się około czterdziestu kobiet.

Do przeniesienia było mniej więcej pięć ton wyposażenia.

Namioty, liny, sprzęt wspinaczkowy, żywność, paliwo, odzież, wyposażenie medyczne i sprzęt filmowy. Wszystko musiało dotrzeć w góry dzięki pracy ludzi.

Dzisiaj, kiedy wielu turystów rozpoczyna trekking w rejonie Everestu po krótkim locie do Lukli, trudno wyobrazić sobie skalę takiego przedsięwzięcia.

W 1959 roku samo dotarcie pod górę było wielką wyprawą.

Przez 24 dni karawana pokonywała około 300 kilometrów. Szlak prowadził przez pola ryżowe, wilgotne lasy, błotniste ścieżki i kamieniste zbocza. Z każdym dniem krajobraz stawał się bardziej surowy.

Zmieniała się roślinność. Ubywało powietrza. Rosło zmęczenie.

Micheline wspominała wielogodzinne marsze, podczas których zatrzymywano się właściwie tylko na herbatę i posiłek.

Nie były to romantyczne spacery przez egzotyczną krainę.

To była ciężka praca, dzień po dniu.

Właśnie takie fragmenty dawnych relacji lubię najbardziej. Przypominają, że wielkie wyprawy nie składają się wyłącznie z efektownych chwil na szczytach.

Prawdziwa przygoda zaczyna się znacznie wcześniej. Czasem na błotnistej ścieżce, kiedy człowiek jest zmęczony, ma mokre buty i zastanawia się, ile jeszcze kilometrów pozostało do końca dnia.

A przecież najtrudniejsze dopiero miało nadejść.

Obóz bazowy. Początek walki z wysokością

14 września wyprawa dotarła do obozu bazowego pod Cho Oyu.

Jego wysokość różni się nieco w zachowanych źródłach. W relacjach pojawiają się wartości około 5600 i 5800 metrów. Nie ma to jednak wpływu na najważniejszy fakt: uczestniczki rozpoczęły działalność wspinaczkową w miejscu położonym znacznie wyżej niż najwyższy szczyt Alp.

Przed nimi wznosił się potężny masyw ośmiotysięcznika.

Pogoda pozostawała niestabilna. Monsun nie ustąpił jeszcze całkowicie. Śnieg padał przez kilka godzin, potem przychodziły przejaśnienia, czasami pojawiało się piękne słońce.

Takie chwile potrafią oszukać nawet doświadczonych wspinaczy.

Po długim okresie złej pogody nagłe rozpogodzenie budzi nadzieję, że warunki wreszcie się ustabilizowały. Tymczasem wysoko w górach sytuacja może zmienić się błyskawicznie.

Zespół rozpoczął zakładanie kolejnych obozów.

Obóz I powstał na wysokości około 6000 metrów, obóz II w rejonie 6400 metrów, a obóz III na wysokości około 6800 metrów. Pomiędzy nimi funkcjonował także obóz pośredni.

Największą trudnością techniczną był lodowy próg, który trzeba było pokonać w drodze ku wyższym partiom góry.

Wspinaczki przeplatały się z transportem zapasów. Część zespołu pracowała wyżej, inne uczestniczki zabezpieczały zaopatrzenie niższych obozów.

Szczególną uwagę poświęcono obozowi II. Został częściowo wykuty w lodzie, aby zapewnić lepszą osłonę przed wiatrem i opadami.

Wszystko zmierzało do jednego celu.

Do założenia najwyższego obozu i przeprowadzenia próby szczytowej.

Ostatni obóz pod Cho Oyu

Na przełomie września i października 1959 roku wyprawa znalazła się w decydującej fazie.

Według współczesnych wydarzeniom relacji 1 października w obozie IV, na wysokości około 7100 metrów, przebywali Claude Kogan, Claudine van der Straten i Szerpa Ang Norbu.

Byli przygotowani do dalszego działania w kierunku wierzchołka.

Główna przeszkoda techniczna została pokonana. Powyżej nadal pozostawało ponad tysiąc metrów wysokości do zdobycia, ale droga ku szczytowi wydawała się otwarta.

Wtedy pogoda gwałtownie się pogorszyła.

Nadeszły intensywne opady śniegu. Temperatura była stosunkowo wysoka jak na tę wysokość, a świeża pokrywa śnieżna szybko narastała.

To szczególnie niebezpieczne połączenie.

Nowy śnieg potrzebuje czasu, aby związać się ze starszymi warstwami. Jeżeli spadnie go dużo, a warunki sprzyjają niestabilności pokrywy, nawet niewielkie obciążenie lub naturalne osunięcie może uruchomić lawinę.

Na stokach Cho Oyu zaczęły schodzić masy śniegu.

W niższych obozach zapadła decyzja o wycofaniu się do bazy.

Jednak Claude, Claudine i Ang Norbu pozostawali wysoko.

Nie było z nimi skutecznego kontaktu.

I właśnie wtedy rozpoczął się dramat, który miał zakończyć się śmiercią czterech osób.

2 października 1959. Próba ratunku w lawinach

Sirdar Wangdi, kierujący zespołem Szerpów, postanowił ruszyć wyżej wraz z Chhowangiem.

Chcieli dotrzeć do obozu IV i pomóc odciętej trójce zejść w bezpieczniejsze miejsce.

Warunki były bardzo złe.

Śnieg nadal padał, a zbocza pozostawały zagrożone lawinami. Mimo to obaj rozpoczęli podejście z rejonu obozu II.

Powyżej obozu III dosięgła ich lawina.

Chhowang został zasypany. Wangdi również znalazł się pod śniegiem, lecz zdołał się uwolnić.

Według relacji historycznych walczył o wydostanie się przez około dwie godziny.

Nie udało mu się uratować towarzysza.

Sam musiał jeszcze zejść przez niebezpieczny teren. Był skrajnie wyczerpany, a jego dłonie doznały ciężkich odmrożeń.

Dotarł do bazy samotnie.

Margaret Darvall, uczestniczka wyprawy, zapisała później, że Wangdi wrócił wyczerpany, z poważnie odmrożonymi rękami. W jej relacji znalazła się również informacja, że po powrocie z Himalajów niemal całkowicie odzyskał zdrowie.

Chhowang nie wrócił.

Był pierwszą potwierdzoną ofiarą katastrofy.

W najwyższym obozie nadal pozostawały trzy osoby, o których losie nikt nie miał pewnych wiadomości.

Dni oczekiwania. Góra nie pozwalała podejść

W bazie narastał niepokój.

Wszyscy wiedzieli, że zaginionym trzeba pomóc. Problem polegał na tym, że droga prowadząca ku najwyższemu obozowi była śmiertelnie niebezpieczna.

Po intensywnych opadach śniegu lawiny mogły zejść w każdej chwili.

To jeden z najtrudniejszych dylematów, jakie zna ratownictwo górskie.

Gdzieś wyżej znajdują się ludzie, którzy być może potrzebują natychmiastowej pomocy. Każda godzina wydaje się cenna. Jednocześnie wysłanie kolejnego zespołu w niestabilny teren może oznaczać śmierć następnych ratowników.

Nie ma tutaj prostych odpowiedzi.

Pogoda zaczęła się poprawiać około 4 października, ale stan pokrywy śnieżnej nadal uniemożliwiał bezpieczne podejście.

Przez lornetki obserwowano rejon obozu IV.

W pewnym momencie stało się jasne, że namioty zniknęły z miejsca, w którym powinny się znajdować.

Nie było wiadomo, czy zaginieni zdążyli opuścić obóz.

Nie było wiadomo, czy mogli schronić się gdzieś w pobliżu.

Pozostawała nadzieja, coraz słabsza, ale wciąż obecna.

6 października podjęto próbę poszukiwań. Ratownicy napotkali jednak ogromne trudności związane z niestabilnym śniegiem.

Dopiero kilka dni później udało się dotrzeć wyżej.

11 października. Nie było już obozu

11 października Dorothea Gravina i Jeanne Franco, wspierane przez Szerpów, dotarły w rejon obozu IV.

To, co zobaczyły, potwierdziło najgorsze obawy.

Miejsce, w którym stały namioty, zostało zniszczone przez lawinę.

Nie odnaleziono Claude Kogan, Claudine van der Straten ani Ang Norbu.

Nie było śladów pozwalających przypuszczać, że udało im się bezpiecznie zejść.

Wyprawa poniosła cztery ofiary.

Claude Kogan, Claudine van der Straten, Ang Norbu i Chhowang.

W tym miejscu trzeba zachować historyczną uczciwość.

Nie znamy dokładnego przebiegu ostatnich chwil trójki z obozu IV. Zachowane relacje potwierdzają zniszczenie obozu przez lawinę i zaginięcie jego mieszkańców. Nie opisują jednak tego, co wydarzyło się bezpośrednio przed katastrofą.

Nie wiemy, czy wspinacze próbowali opuścić namiot.

Nie znamy ich ostatnich słów.

Nie wiemy, czy mieli czas dostrzec nadchodzące zagrożenie.

W opowieści o prawdziwych ludziach nie wolno zastępować tej niewiedzy wymyślonymi scenami.

Czasami największy szacunek wobec bohaterów polega na tym, aby pozostawić pewne pytania bez odpowiedzi.

Cztery osoby, cztery przerwane historie

Najbardziej znaną ofiarą tragedii była oczywiście Claude Kogan.

To ona zorganizowała wyprawę, nadała jej kierunek i stała się symbolem marzenia o kobiecym wejściu na ośmiotysięcznik.

Jednak nie wolno zapominać o pozostałych.

Claudine van der Straten była doświadczoną alpinistką i partnerką Claude z wcześniejszych górskich przedsięwzięć. W Himalajach chciała wspólnie z nią sięgnąć po wielki sukces.

Ang Norbu był członkiem zespołu wysokościowego. Jego praca stanowiła nieodłączną część próby zdobycia szczytu.

Chhowang zginął podczas próby niesienia pomocy.

Jego historia jest szczególnie przejmująca. Nie znajdował się w najwyższym obozie, nie oczekiwał na swoją próbę szczytową. Ruszył w niebezpieczny teren, aby pomóc ludziom znajdującym się wyżej.

W dawnych opowieściach o Himalajach nazwiska Szerpów zbyt często pozostawały w cieniu europejskich kierowników wypraw.

Tutaj nie możemy pozwolić, aby tak się stało.

Wangdi również zasługuje na pamięć. Przeżył lawinę, wydostał się spod śniegu i z ciężkimi odmrożeniami dotarł do bazy.

Wszyscy byli częścią tej samej historii.

A góry nie rozróżniają ludzi według narodowości, płci ani miejsca zajmowanego w wyprawowej hierarchii.

Powrót bez Claude Kogan

Po odkryciu zniszczonego obozu nie było już mowy o kontynuowaniu wyprawy.

Cho Oyu pozostało niezdobyte.

Zrezygnowano również z planowanych prób wejścia na inne szczyty.

Wszystko, co jeszcze niedawno wydawało się ważne, straciło znaczenie wobec śmierci przyjaciół i współpracowników.

Wyprawa, która miała być wielkim krokiem w historii kobiecego himalaizmu, wracała z czterema pustymi miejscami.

Jeszcze kilka tygodni wcześniej wszyscy wspólnie pokonywali długą drogę przez Nepal. Były rozmowy, przygotowania, zmęczenie, chwile odpoczynku i widoki, które miały pozostać w pamięci na całe życie.

Teraz część tych wspomnień nabrała zupełnie innego znaczenia.

Szerpowie wznieśli pamiątkowy czorten ku czci zmarłych.

Wśród surowego himalajskiego krajobrazu powstało miejsce poświęcone tym, którzy nie wrócili.

Dzisiaj, oglądając archiwalne fotografie tego niewielkiego obiektu, trudno nie pomyśleć o ogromnym kontraście.

Z jednej strony potężna góra, śnieg, lodowce i bezkresna przestrzeń.

Z drugiej niewielki znak pamięci o czworgu ludzi.

Czy tragedia na Cho Oyu przekreśliła marzenie kobiet?

Katastrofa odbiła się szerokim echem w świecie alpinizmu.

Już przed wyprawą zainteresowanie mediów było ogromne. Niestety, część komentarzy koncentrowała się nie na umiejętnościach uczestniczek, lecz na ich płci, wyglądzie i stereotypowych wyobrażeniach o tym, czym powinny zajmować się kobiety.

Po tragedii pojawiły się głosy kwestionujące sens organizowania samodzielnych wypraw kobiecych.

Była w tym głęboka niesprawiedliwość.

Historia himalaizmu znała przecież liczne katastrofy wypraw męskich. Nikt rozsądny nie traktował ich jako dowodu, że mężczyźni nie powinni wspinać się w górach wysokich.

Dlaczego więc tragedia kobiet miałaby prowadzić do takiego wniosku?

Lawina nie pyta o płeć.

Oceniając wydarzenia z 1959 roku, trzeba również pamiętać o ówczesnych realiach. Prognozy pogody były ograniczone, łączność między obozami utrudniona, a wyposażenie nieporównywalne z dzisiejszym.

Nie oznacza to, że wszystkie decyzje wyprawy musiały być idealne.

Oznacza natomiast, że ocenianie jej wyłącznie przez pryzmat tragicznego zakończenia byłoby niesprawiedliwe.

Claude Kogan i jej towarzyszki zorganizowały ogromne przedsięwzięcie. Pokonały długą drogę przez Nepal, założyły obozy wysoko na górze i przygotowały próbę wejścia na ośmiotysięcznik.

Niepowodzenie nie przekreśla tych osiągnięć.

Film „Voyage sans retour”. Pamięć, która ocalała

Micheline Rambaud wróciła z Himalajów z materiałami, które stały się czymś znacznie ważniejszym niż zwykła dokumentacja podróży.

Jej film otrzymał tytuł „Voyage sans retour”, czyli „Podróż bez powrotu”.

Zachował obrazy wyprawy z 1959 roku: dawny Nepal, karawanę tragarzy, uczestniczki ekspedycji, codzienność obozów i krajobraz Himalajów.

Film został nakręcony na taśmie 16 mm i zachował się w zbiorach Cinémathèque d’images de montagne.

Micheline pozostawiła także notatki i wspomnienia. Po latach wracała do tej historii, opowiadając nie tylko o tragedii, ale również o niezwykłym doświadczeniu wspólnej wyprawy.

Film „Voyage sans retour” zdobył w 1960 roku nagrodę Międzynarodowej Unii Stowarzyszeń Alpinistycznych (UIAA) na prestiżowym Trento Film Festival we Włoszech. Było to ważne wyróżnienie dla dokumentu Micheline Rambaud, który ocalił autentyczne obrazy tragicznej wyprawy na Cho Oyu.

To właśnie dzięki takim świadectwom możemy zobaczyć coś więcej niż krótką notatkę w kronice wypadków.

Widzimy ludzi.

Ich twarze, uśmiechy, przygotowania, drogę przez Nepal i chwile spędzone razem.

Patrząc na te fotografie, trudno nie zatrzymać się przy jednym pytaniu.

Czy można było przewidzieć to, co miało nadejść?

Z dzisiejszej perspektywy łatwo szukać odpowiedzi. Jednak ludzie utrwaleni na zdjęciach nie znali przyszłości.

Mieli plany, nadzieje i marzenia.

Tak samo jak my, kiedy wyruszamy w góry.

Ostatni obóz, który pozostał w pamięci

Od tragedii na Cho Oyu minęło wiele dziesięcioleci.

Zmieniły się drogi podejściowe, sprzęt, prognozy pogody i sposoby organizowania wypraw. Dzisiaj wspinacze korzystają z urządzeń, o których Claude Kogan i jej towarzyszki nie mogły nawet marzyć.

Jednak pewne rzeczy pozostały takie same.

Człowiek nadal musi sam zrobić kolejny krok. Nadal odczuwa zimno, zmęczenie i strach. Nadal bywa bezradny wobec potęgi przyrody.

W starych fotografiach górskich jest coś szczególnego.

Zatrzymują chwilę, której nie można już zmienić.

Pokazują ludzi pełnych życia, nieświadomych tego, co przyniesie następny dzień.

Claude Kogan nie stanęła na szczycie Cho Oyu.

Nie spełniła swojego największego marzenia.

Pozostawiła jednak coś, czego nie mierzy się wysokością zdobytego wierzchołka.

Pokazała, że odwaga i ambicja nie mają płci, a granice wyznaczane przez innych nie muszą być granicami naszych możliwości.

Jej wyprawa zakończyła się tragedią, ale jej znaczenie nie zniknęło wraz z ostatnim obozem.

Przetrwało dzięki tym, którzy wrócili i opowiedzieli tę historię.

I dzięki ludziom, którzy nadal chcą o niej pamiętać.

Wesprzyj górskie opowieści

Jeśli ta historia Cię poruszyła i cenisz takie opowieści o górach oraz ludziach, którzy zapisali się w ich dziejach, możesz wesprzeć dalszy rozwój mojego bloga symboliczną kawą przez serwis Buycoffee.

Każde takie wsparcie pomaga mi rozwijać stronę MarekOwczarz.pl, docierać do archiwalnych materiałów i przygotowywać kolejne historie, które warto ocalić od zapomnienia.

Dziękuję, że jesteś tutaj i razem ze mną odkrywasz niezwykły świat gór. 🙂

Czytaj dalej

• Lho La 1989. Pięciu Polaków, jedna lawina i największa tragedia w historii polskiego himalaizmu
• Jerzy Kukuczka i ostatnia wyprawa na Lhotse
• Więcej opowieści z cyklu Górskie Historie

Do zobaczenia na górskich szlakach!

Marcogor

PS. Źródła i materiały historyczne

Reportaż powstał na podstawie relacji uczestniczek wyprawy, historycznych opracowań alpinistycznych oraz materiałów archiwalnych. Najważniejsze źródła:

1. Margaret Darvall, „Cho Oyu Expedition, 1959”, „Fell & Rock Climbing Club Journal”, 1960, s. 78–79. Bezpośrednia relacja uczestniczki wyprawy, zawierająca chronologię katastrofy i poszukiwań.
   https://www.frcc.co.uk/wp-content/uploads/2022/04/V19-1.pdf
2. „American Alpine Journal”, „Asia, Nepal, Cho Oyu”, 1960. Historyczna relacja z przebiegu wyprawy, zakładania obozów, katastrofy lawinowej i poszukiwań.
   https://publications.americanalpineclub.org/articles/12196015601/Asia-Nepal-Cho-Oyu
3. „Taternik”, nr 2/1961, kronika himalajska. Polskie opracowanie wydarzeń na Cho Oyu, oparte na ówczesnych publikacjach alpinistycznych.
   https://pza.org.pl/download/taternik/329682.pdf
4. Fédération Française de la Montagne et de l’Escalade, „Micheline Rambaud raconte la première expédition féminine en Himalaya”, 2015. Wspomnienia dokumentalistki wyprawy, dotyczące przygotowań, składu zespołu i marszu przez Nepal.
   https://www.ffme-imag.fr/rencontres_7/micheline-rambaud-raconte-la-premiere-expedition-feminine-en-himalaya
5. Cinémathèque d’images de montagne, „Voyage sans retour”, film Micheline Rambaud z 1959 roku. Archiwalne świadectwo wyprawy.
   https://www.cimalpes.fr/films-de-montagne-voyage-sans-retour-752-3170-0-1.html
6. Himalayan Database, „Cho Oyu 1959, W Ridge–W Face”. Zestawienie historycznych danych wyprawy, jej uczestników, wysokości obozów i ofiar.
   https://himalayan-database.climbing-history.org/expedition/CHOY59301/1959
7. Trento Film Festival – Voyage sans retour, laureat nagrody UIAA w 1960 roku

W artykule przyjęto chronologię opartą przede wszystkim na relacji Margaret Darvall i „American Alpine Journal”.

Fotografia główna: Cho Oyu z rejonu Gokyo, fotografia z 2005 roku. Fot. Uwe Gille / Wikimedia Commons / CC BY-SA 3.0.