Projekt Riese III. Walim i Włodarz – w cieniu Olbrzyma

Walim i Włodarz to kolejny przystanek w naszej wędrówce przez podziemny świat Projektu Riese.

 Walim z pozoru nie pasuje do thrillera.

Górska miejscowość wciśnięta między strome zbocza Gór Sowich, dawna osada tkacka, przez lata także popularny punkt wypadowy na Wielką Sowę. Przed wojną Wüstewaltersdorf żył z przemysłu włókienniczego i turystyki. W 1914 roku dotarła tu nawet elektryczna kolejka z Jugowic.

A potem przyszła wojna.

I góry zaczęły zmieniać swoje wnętrze.

Jeśli w poprzedniej części Projektu Riese zeszliśmy pod ziemię w Rzeczce i Osówce, tutaj historia staje się jeszcze cięższa. Bo pomiędzy Walimiem a masywem Włodarza nie ma już tylko sztolni. Jest również ślad jednego z największych obozów pracy całego systemu AL Riese.

Projekt Riese – poprzednie części naszej opowieści

Historia Olbrzyma nie zaczyna się w Walimiu ani pod Włodarzem. Wcześniej przemierzaliśmy już Góry Sowie, odkrywając ślady jednej z najbardziej tajemniczych budów II wojny światowej. Jeśli dopiero dołączasz do naszej wędrówki, zapraszam Cię do przeczytania wcześniejszych rozdziałów:

Część I: Riese w Górach Sowich. Olbrzym ukryty pod szlakami – początek historii, narodziny gigantycznego projektu i tajemnice ukryte pod górskimi grzbietami.

Część II: Rzeczka i Osówka. Pod ziemią Gór Sowich – wyprawa do świata wykutych w skale korytarzy, niedokończonych hal i tragicznych losów więźniów.

Każdy z tych rozdziałów odsłania kolejny fragment tej samej historii. Bo Góry Sowie wciąż skrywają więcej, niż można dostrzec z turystycznego szlaku.

Walim. Miejscowość na skraju tajemnicy

Walim znałem już wcześniej. Przed laty opisywałem na blogu wycieczkę na Wielką Sowę i do Sztolni Walimskich. Wtedy patrzyłem na te miejsca przede wszystkim oczami turysty.

Dziś trudno patrzeć tak samo.

W kwietniu 1944 roku na terenie Walimia powstał podobóz Wüstewaltersdorf, należący do systemu AL Riese podporządkowanego KL Gross-Rosen. Muzeum Gross-Rosen podaje, że więźniami byli przede wszystkim Żydzi pochodzący z Grecji. Sam system AL Riese obejmował trzynaście obozów i szpital obozowy.

Gdy jedzie się dziś przez Walim, nic nie krzyczy o tej historii.

Domy stoją przy drodze. Nad nimi wznoszą się zalesione zbocza. Góry wyglądają spokojnie.

Ale wystarczy ruszyć w stronę Jugowic i Włodarza.

Las zaczyna opowiadać własną historię.

Wolfsberg – największy podziemny kompleks Projektu Riese”

Włodarz ma 811 metrów wysokości. Nie jest najwyższym szczytem Gór Sowich i na zwykłej mapie turystycznej łatwo przegrałby z Wielką Sową.

Tyle że pod Włodarzem znajduje się coś, czego nie widać na poziomicach.

Największy znany podziemny kompleks Riese.

Około 3200 metrów korytarzy tworzących we wnętrzu góry sieć przecinających się wyrobisk. Część podziemi jest zalana wodą. Są ogromne, niedokończone hale, surowe ściany i miejsca, w których prace urwały się, jakby budowniczowie mieli wrócić następnego ranka.

Nie wrócili.

Do kompleksu prowadziły wejścia wykute w masywie dawnego Wolfsbergu, czyli Wilczej Góry. Dziś podczas zwiedzania fragment zalanych podziemi pokonuje się łodzią. Temperatura wewnątrz utrzymuje się w okolicach 7 stopni, wilgotność sięga około 95 procent.

Światło odbija się od czarnej tafli.

Łódź przesuwa się powoli.

Nad głową są dziesiątki metrów skały.

I właśnie wtedy najłatwiej zapomnieć, że znajdujemy się w atrakcji turystycznej.

3012 ludzi

Najmocniejsza liczba związana z Włodarzem nie dotyczy jednak długości sztolni.

22 listopada 1944 roku.

3012 więźniów.

Taki stan AL Wolfsberg podaje Muzeum Gross-Rosen.

Obóz powstał na początku maja 1944 roku na północno-wschodnim zboczu góry, powyżej drogi łączącej Jugowice z Walimiem. Trafiali tu Żydzi z Polski, Węgier, Grecji, Czech, Niemiec i Rumunii.

Pracowali przy drążeniu sztolni w masywie Włodarza i Działu Jawornickiego. Budowali mosty, zbiorniki wodne, torowiska kolejek wąskotorowych, obiekty w Jugowicach i kanalizację.

Góry zostały zamienione w plac budowy.

Praca trwała w warunkach, które dziś trudno sobie wyobrazić. Niedostateczne wyżywienie, choroby, wycieńczenie i ciężka praca fizyczna były codziennością więźniów całego systemu Riese.

Dlatego podczas wędrówki wokół Włodarza bardziej niż betonowe ruiny działają na mnie miejsca, w których nie zostało prawie nic.

Fragment fundamentu w lesie.

Zarośnięta droga.

Ślad po kolejce.

Kamień, który może być tylko kamieniem.

W takich miejscach człowiek zaczyna patrzeć pod nogi uważniej.

Góra przecięta korytarzami

Włodarz różni się od Osówki.

Osówkę odwiedziłem podczas wyprawy na Wielką Sowę i tam uwagę przyciągają również potężne budowle naziemne. Włodarz sprawia wrażenie bardziej surowego.

Tutaj najważniejsza jest sama góra.

Korytarze przecinają skałę niemal geometrycznie. Jedne kończą się nagle, inne przechodzą w wielkie komory. W części wyrobisk stoi woda.

Według materiałów Powiatu Wałbrzyskiego długość rozpoznanych korytarzy Włodarza wynosi około 3200 metrów. To najdłuższy znany system podziemny pośród kompleksów Riese.

Co dokładnie miało tu powstać?

Tu zaczyna się teren niepewności.

Muzeum Gross-Rosen wiąże cały projekt Riese z budową kolejnej kwatery Hitlera. Zachowane dokumenty pokazują ogromną skalę przedsięwzięcia. Nie znamy jednak dokładnego przeznaczenia każdego z podziemnych obiektów ani poszczególnych hal Włodarza.

I właśnie w tym miejscu przez lata wyrastały legendy.

Fabryka broni.

Magazyny.

Podziemne centrum dowodzenia.

Ukryte poziomy.

Zasypane sztolnie.

Niektóre hipotezy brzmią efektownie, ale nie wszystkie mają oparcie w źródłach.

Riese nie potrzebuje dopisywania sensacji.

To, co wiadomo na pewno, jest wystarczająco mocne.

Ostatni marsz z Wolfsbergu

16 lutego 1945 roku rozpoczęła się ewakuacja AL Wolfsberg.

Około 600–700 więźniów pozostawiono początkowo na miejscu. Pozostałych wyprowadzono z obozu.

Kolumna po kilku dniach została podzielona. Jedna grupa dotarła do KL Bergen-Belsen. Druga 3 marca do KL Mauthausen.

Muzeum Gross-Rosen ustaliło, że podczas ewakuacji obozów systemu AL Riese zginęło co najmniej 256 więźniów.

To był końcowy rozdział budowy Olbrzyma.

Front się zbliżał. Prace zamierały. Pełna dokumentacja projektu nie przetrwała do naszych czasów. Góry pozostawały.

Po wojnie zaczęło się drugie życie Riese.

Żołnierze, szabrownicy, badacze, poszukiwacze skarbów. Jedni szukali dokumentów, inni tuneli, jeszcze inni czegoś, czego być może nigdy tam nie było.

I tak narodziła się legenda większa od samych podziemi.

Cisza Włodarza

Po wyjściu spod ziemi najlepiej odejść kawałek od wejścia.

Las szybko odzyskuje teren. Ścieżki wspinają się po zboczach, drzewa zasłaniają beton, mech przykrywa kamienie.

Góry Sowie znów wyglądają jak góry.

Podczas jednej z moich nowszych wypraw w okolice Głuszycy przeszedłem także Jastrzębią Perć nad zalanym kamieniołomem Kamyki. Z góry widać spokojne grzbiety i lasy. Ten sam krajobraz, pod którym historia potrafi zejść kilkadziesiąt metrów pod ziemię.

Na Włodarzu ta świadomość zostaje na dłużej.

Bo największą tajemnicą Riese nie jest pytanie, czy istnieje jeszcze jeden nieodkryty tunel.

Największą tajemnicą jest skala tego, co zrobiono tutaj w kilkanaście miesięcy i jak wiele kosztowało to ludzi zmuszonych do pracy.

Walim pozostaje u podnóża gór.

Włodarz milczy nad nim.

A Olbrzym wciąż nie odsłonił wszystkich kart.

W następnym odcinku pojedziemy do miejsca, w którym fakty jeszcze mocniej splatają się z legendą.

Do Ludwikowic Kłodzkich.

Tam stoi betonowy pierścień, który od dziesięcioleci rozpala wyobraźnię poszukiwaczy tajemnic.

Muchołapka.

Elektrownia? Chłodnia? Element tajnego projektu?

A może tylko historia, która z czasem urosła większa niż sam obiekt?

Sprawdzimy.

Ciąg dalszy nastąpi.

Z górskim pozdrowieniem

Marcogor

PS. Źródła

Muzeum Gross-Rosen – Kompleks Riese

Muzeum Gross-Rosen – Historia AL Riese

Instytut Pamięci Narodowej – miejsca związane z Riese w Walimiu i na Włodarzu

Gmina Walim – historia miejscowości

Kompleks Włodarz – historia Riese i Włodarza

Powiat Wałbrzyski – Włodarz i podziemia Riese

Foto główne: Kompleks Włodarz, jeden z największych podziemnych obiektów Projektu Riese w Górach Sowich. Fot. Koefbac, 2017 / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0.